به‌طور خلاصه: نوار عصب و عضلهٔ چهار اندام همان دو بررسی نوار عصب و نوار عضله است، اما روی هر دو دست و هر دو پا؛ هدفش دیدن الگوی درگیری در کل اعصاب محیطی است، نه فقط یک عصب. بیشتر برای بی‌حسی و سوزش هر دو پا (به‌خصوص در دیابت)، علائم هم‌زمان در دست‌ها و پاها یا ضعف منتشر درخواست می‌شود. متخصص مغز و اعصاب آن را انجام و همان‌جا تفسیر می‌کند؛ از دو اندام بیشتر طول می‌کشد، پس برای آن روز برنامهٔ فشرده نگذارید. برای اطلاع از هزینه با پذیرش کلینیک تماس بگیرید.
نوار عصب و عضله (EMG) چهار اندام چیست و چه تفاوتی با دو اندام دارد؟
نوار عصب و عضله ترکیب دو بررسی در یک نوبت است. بخش اول، نوار عصب یا مطالعهٔ هدایت عصبی: با یک محرک کوچک روی پوست به عصب سیگنال داده می‌شود و دستگاه اندازه می‌گیرد که این سیگنال با چه سرعت و قدرتی منتقل می‌شود. بخش دوم، نوار عضله یا الکترومیوگرافی: با یک سوزن بسیار نازک، فعالیت الکتریکی داخل خود عضله در حالت استراحت و انقباض ثبت می‌شود.
در نسخهٔ چهار اندام، بررسی روی هر چهار عضو انجام می‌شود: هر دو دست و هر دو پا. تفاوت با نسخهٔ دو اندام فقط عدد نیست؛ پرسش تشخیصی فرق می‌کند. دو اندام معمولاً به این پرسش پاسخ می‌دهد که «آیا یک عصب مشخص گیر افتاده؟» و چهار اندام به پرسشی بزرگ‌تر: «آیا مشکل به یک نقطه محدود است یا کل سیستم عصبی محیطی درگیر شده؟»
پس چهار اندام «نسخهٔ گران‌ترِ» دو اندام نیست؛ بررسی‌ای با هدف متفاوت است. وقتی هر چهار اندام بررسی می‌شود، پزشک الگوی درگیری را می‌بیند: آیا عصب‌های بلندتر زودتر آسیب دیده‌اند، آیا درگیری در دو طرف بدن قرینه است، و آیا غلاف عصب آسیب دیده یا خود رشتهٔ عصبی. همین الگوهاست که تشخیص را مشخص می‌کند. در تعریف مشترک آکادمی نورولوژی آمریکا و دو انجمن تخصصی دیگر هم، دقیق‌ترین تشخیص پلی‌نوروپاتی قرینه از کنار هم گذاشتن علائم، یافته‌های معاینه و نوار عصب به دست می‌آید؛ علائم به‌تنهایی دقت کمی دارند.
پزشک چه زمانی چهار اندام درخواست می‌کند؟
وقتی علائم منتشر یا دوطرفه باشند، یا شک به بیماری‌ای وجود داشته باشد که کل اعصاب محیطی را درگیر می‌کند. شایع‌ترین موارد:
- بی‌حسی و سوزش هر دو پا، به‌خصوص در افراد دیابتی: شایع‌ترین دلیل ارجاع. الگوی معروف «دستکش و جوراب» — بی‌حسی که از نوک انگشتان پا شروع می‌شود، بالا می‌آید و بعد به دست‌ها هم می‌رسد — نشانهٔ کلاسیک پلی‌نوروپاتی است و برای تأیید و تعیین شدت آن، بررسی هر چهار اندام لازم است.
- ضعف عضلانی پیشرونده در بیش از یک اندام که به‌تدریج اندام‌های دیگر را هم درگیر می‌کند.
- ضعف نسبتاً سریع و بالارونده که از پاها شروع شده و رو به بالا می‌رود، همراه با کاهش رفلکس‌ها. این وضعیت بررسی فوری لازم دارد و نباید منتظر نوبت معمول ماند؛ راهنمای NICE ضعف قرینهٔ اندام‌ها را که در کمتر از چهار هفته پیشرفت کرده، نیازمند ارجاع فوری می‌داند. اگر تنفس یا بلع هم سخت شده، همان لحظه به اورژانس بروید.
- بی‌حسی و گزگز هم‌زمان در دست‌ها و پاها، یا پرش‌های عضلانی گسترده همراه با لاغر شدن عضلات در بیش از یک ناحیه.
- اختلال تعادل و راه رفتن با علت نامشخص، به‌ویژه وقتی در تاریکی محسوساً بدتر می‌شود.
- نوروپاتی احتمالی ناشی از شیمی‌درمانی، مصرف طولانی‌مدت برخی داروها، کمبود ویتامین‌ها یا بیماری‌های خودایمنی، و پیگیری روند یک نوروپاتی شناخته‌شده.
- بیماری‌های عضلانی منتشر: ضعفی که بیشتر در عضلات نزدیک تنه حس می‌شود — بلند شدن از صندلی یا بالا بردن دست‌ها سخت شده.
اگر هنوز پزشکی شما را ویزیت نکرده، این بررسی را خودسرانه رزرو نکنید؛ نوار عصب و عضله بدون یک پرسش بالینی مشخص، نتیجهٔ قابل‌استفاده‌ای نمی‌دهد. ابتدا ویزیت مغز و اعصاب را رزرو کنید.
پزشک برای من دو اندام نوشته یا چهار اندام؟
پاسخ معمولاً در همان برگهٔ درخواست پزشک نوشته شده. اما اگر می‌خواهید بدانید چرا یکی از این دو انتخاب شده:
- دو اندام وقتی انتخاب می‌شود که علائم موضعی و معمولاً یک‌طرفه باشند: بی‌حسی شبانهٔ دست‌ها و شک به تونل کارپال، درد تیرکشنده از گردن به یک بازو، یا سیاتیک یک پا.
- چهار اندام وقتی درخواست می‌شود که علائم هم در دست‌ها و هم در پاها باشند، یا پزشک بخواهد بداند آیا بیماری منتشر عصبی یا عضلانی در کار است. در این حالت، بررسی دو اندام تصویر ناقصی می‌دهد.
اگر مطمئن نیستید، پیش از رزرو با کلینیک تماس بگیرید؛ رزرو اشتباه یعنی یا هزینهٔ اضافه داده‌اید یا بررسی ناقص انجام شده و باید دوباره مراجعه کنید.
در روز آزمایش دقیقاً چه اتفاقی می‌افتد؟
نگرانی اصلی بیشتر مراجعان همین است:
- پذیرش: درخواست پزشک، بیماری‌های زمینه‌ای مثل دیابت، داروها و الگوی علائم بررسی می‌شود. آزمایش خون، گزارش ام‌آرآی یا نوار عصب قبلی را همین‌جا تحویل بدهید.
- آماده شدن: روی تخت دراز می‌کشید و دست‌ها و پاها باید در دسترس باشند. پوست با الکل تمیز می‌شود و اگر اندام‌هایتان سرد باشند ابتدا گرم می‌شوند؛ سرما سرعت هدایت عصبی را کم می‌کند.
- بخش اول — نوار عصب: الکترودهای سطحی روی پوست چسبانده می‌شود و با یک محرک دستی، تحریک الکتریکی بسیار کوتاهی در مسیر عصب داده می‌شود. هر تحریک کمتر از یک لحظه طول می‌کشد و باعث پریدن عضله یا حس گزگز کوتاه می‌شود. این کار در چند نقطه از هر عصب و در هر چهار اندام تکرار می‌شود؛ همین تکرار است که الگوی درگیری را نشان می‌دهد.
- بخش دوم — نوار عضله (سوزنی): پزشک سوزنی بسیار نازک را وارد عضله می‌کند و فعالیت الکتریکی آن را در حالت شل و انقباض ملایم بررسی می‌کند، سپس به عضلهٔ بعدی می‌رود. انتخاب عضلات به یافته‌های همان جلسه بستگی دارد.
- پایان: محل ورود سوزن با پنبه فشرده می‌شود. بخیه، پانسمان یا استراحت لازم نیست و بلافاصله می‌توانید به کارهای روزمره برگردید.
در تمام مدت بیدار هستید و بی‌هوشی یا آرام‌بخش در کار نیست. اگر ناراحتی‌تان زیاد شد بگویید تا پزشک مکث کند.
چهار اندام دردناک‌تر از دو اندام است؟ صادقانه
رک بگوییم، چون وعدهٔ بی‌دردی دادن فقط باعث می‌شود سر جلسه غافلگیر شوید: شدت ناراحتی در هر لحظه با دو اندام فرقی نمی‌کند، اما چون نقاط بیشتری بررسی می‌شود، بیشتر روی تخت خواهید بود.
در بخش نوار عصب، تحریک الکتریکی حس یک ضربهٔ کوچک برق‌گرفتگی دارد و باعث پریدن غیرارادی عضله می‌شود. ناخوشایند است، اما هر تحریک کمتر از یک ثانیه طول می‌کشد و بین تحریک‌ها فاصله وجود دارد.
در بخش سوزنی، سوزن بسیار نازک‌تر از سوزن تزریق و آزمایش خون است و چیزی تزریق نمی‌کند. لحظهٔ ورود آن مثل نیشگون حس می‌شود و هنگام جابه‌جایی سوزن ممکن است فشار یا درد مبهم و کوتاهی حس کنید. حساس‌ترین نقاط معمولاً کف دست و کف پا هستند.
دو کار کمک می‌کند: عضله را شل نگه دارید — هرچه سفت‌تر بگیرید هم ناراحتی بیشتر می‌شود و هم ثبت خراب‌تر — و برای آن روز برنامهٔ فشرده نگذارید. اکثر مراجعان می‌گویند از چیزی که تصور می‌کردند راحت‌تر بود.
بررسی چهار اندام چقدر طول می‌کشد؟
این آزمایش یک کار چنددقیقه‌ای نیست و بررسی چهار اندام طبیعتاً از دو اندام بیشتر طول می‌کشد. برای این نوبت وقت کافی بگذارید و بلافاصله بعد از آن قرار دیگری نگذارید. زمان دقیق‌تر را هنگام نوبت‌گیری از کلینیک بپرسید.
قبل از نوار عصب و عضله چه کارهایی لازم است؟
آماده‌سازی ساده است، اما دو مورد از آن‌ها اهمیت ایمنی دارند:
- هیچ کرم، لوسیون، روغن یا پماد روی پوست نزنید. مهم‌ترین نکتهٔ آماده‌سازی همین است و در چهار اندام اهمیت بیشتری دارد، چون هم دست‌ها و هم پاها باید تمیز باشند. روز آزمایش فقط بشویید و خشک کنید.
- حتماً دربارهٔ داروهای رقیق‌کنندهٔ خون اطلاع بدهید. اگر وارفارین، کلوپیدوگرل، آسپرین یا هر ضدانعقاد دیگری مصرف می‌کنید، یا اختلال انعقادی دارید، پیش از شروع بگویید. دارو را خودسرانه قطع نکنید؛ فقط اطلاع بدهید.
- اگر باتری قلب (پیس‌میکر)، ICD، دستگاه تحریک عصبی یا پمپ داروی کاشته‌شده دارید، حتماً اعلام کنید. این موضوع مانع انجام آزمایش نیست، اما روش کار باید با احتیاط تنظیم شود.
- لباس گشاد بپوشید که بالا زدن آستین و پاچهٔ شلوار در آن آسان باشد، جوراب ضخیم و چسبان نپوشید و زیورآلات فلزی را دربیاورید.
- اندام‌ها را گرم نگه دارید، به‌خصوص پاها. اگر در روز سرد با سرما رسیدید، چند دقیقه صبر کنید.
- غذا و داروهای معمولتان را طبق روال ادامه بدهید. اگر دیابت دارید، برنامهٔ غذا و انسولین را همیشگی نگه دارید تا قند خونتان در طول آزمایش افت نکند.
- مدارک را همراه بیاورید: درخواست پزشک، لیست داروها، آزمایش‌های خون اخیر و گزارش ام‌آرآی. بررسی چهار اندام اغلب برای پیگیری روند بیماری است و مقایسه با گزارش قبلی ارزش تشخیصی زیادی دارد؛ اگر نوار عصب و عضلهٔ قبلی دارید حتماً بیاورید.
جواب را چه کسی می‌خواند و کی آماده می‌شود؟
نوار عصب و عضله، برخلاف بسیاری از آزمایش‌ها، توسط خودِ متخصص مغز و اعصاب انجام و در همان لحظه تفسیر می‌شود؛ پزشک در حین کار تصمیم می‌گیرد کدام عصب یا عضلهٔ بعدی بررسی شود. در بررسی چهار اندام این اهمیت بیشتری دارد، چون هدف پیدا کردن الگوی درگیری است. انجمن آمریکایی پزشکی عصبی‌عضلانی و الکترودیاگنوستیک هم توصیه می‌کند این آزمایش را پزشک آموزش‌دیده طراحی و تفسیر کند و نوار عصب و بخش سوزنی، جز در موارد خاص، با هم انجام شوند؛ به گفتهٔ همین انجمن، بخش سوزنی برای تشخیص نوروپاتی‌های محیطی و بیماری‌های عضله لازم است.
گزارش نهایی شامل اعداد هدایت عصبی هر اندام، یافته‌های بخش سوزنی و یک جمع‌بندی بالینی است و زمان آماده شدنش هنگام مراجعه اعلام می‌شود. گزارش را در ویزیت پزشک بررسی کنید، نه با جست‌وجوی اینترنتی اصطلاح‌های داخل آن؛ عبارت‌هایی که ترسناک به نظر می‌رسند، در کنار علائم شما اغلب معنای خفیف‌تری دارند.
هزینهٔ نوار عصب و عضلهٔ چهار اندام در کلینیک کاژه
برای اطلاع از هزینهٔ نوار عصب و عضلهٔ چهار اندام در کاژه، پیش از مراجعه با پذیرش کلینیک تماس بگیرید. اگر پزشک بررسی دو اندام نوشته، صفحهٔ نوار عصب و عضلهٔ دو اندام را ببینید.
بیمه
پوشش بیمه‌ای نوار عصب و عضله به نوع بیمهٔ شما (پایه یا تکمیلی)، قرارداد بیمه‌گر و نحوهٔ درخواست پزشک بستگی دارد و برای هر بیمار متفاوت است. برای اطلاع از وضعیت پوشش بیمه، پیش از مراجعه با کلینیک تماس بگیرید تا بر اساس بیمهٔ خودتان راهنمایی دقیق بگیرید. در هر حال، درخواست کتبی پزشک را همراه داشته باشید و رسید پرداخت و گزارش آزمایش را برای پیگیری‌های بعدی نگه دارید.
آیا این آزمایش عارضه‌ای دارد؟
این آزمایش ایمن است و عارضهٔ جدی آن بسیار نادر. پرتویی در کار نیست، مادهٔ حاجب تزریق نمی‌شود و سوزن یک‌بارمصرف و استریل است. شایع‌ترین چیز، حساسیت محل سوزن تا یکی دو روز — شبیه کوفتگی بعد از ورزش — یا کبودی کوچکی است که خودبه‌خود برطرف می‌شود.
موارد نیازمند احتیاط همان‌هایی هستند که در بخش آماده‌سازی گفته شد: داروهای ضدانعقاد، اختلالات انعقادی، و داشتن پیس‌میکر یا دستگاه کاشته‌شده. اگر جایی از پوستتان زخم باز، عفونت فعال یا ورم شدید دارد هم اعلام کنید. در بیماران دیابتی که پوست پاها آسیب‌پذیرتر است، تمیز نگه داشتن محل ورود سوزن اهمیت بیشتری دارد؛ اگر بعد از آزمایش تب، قرمزی گسترده یا درد فزاینده دیدید با کلینیک تماس بگیرید.
نوار عصب و عضله در کلینیک کاژه، سعادت‌آباد
انجام و تفسیر نوار عصب و عضله در کاژه بر عهدهٔ متخصصان مغز و اعصاب کلینیک است: دکتر شیما غفوری، دکتر الناز کیادربندسری و دکتر مولود رایانی. برای کودکان، ارزیابی و پیگیری با دکتر نرجس رجاءبهشتی، فوق‌تخصص مغز و اعصاب اطفال انجام می‌شود.
بررسی چهار اندام معمولاً بخشی از یک مسیر تشخیصی طولانی‌تر است و به‌ندرت به‌تنهایی به جواب نهایی می‌رسد؛ اغلب باید در کنار معاینه، آزمایش خون و گاهی تصویربرداری تفسیر شود. مزیت انجامش در یک کلینیک مغز و اعصاب این است که آزمایش، تفسیر و ویزیت در یک مجموعه انجام می‌شود. اگر پزشک نوار مغزی هم لازم بداند، همین‌جا انجام می‌شود.
نوبت‌گیری و آدرس
اگر پزشکتان نوار عصب و عضلهٔ چهار اندام نوشته است، می‌توانید نوبت بگیرید. اگر هنوز ویزیت نشده‌اید یا مطمئن نیستید کدام بررسی لازم است، ابتدا ویزیت مغز و اعصاب را رزرو کنید.
آدرس: تهران، سعادت‌آباد، بلوار کوهستان، روبروی اپال، پلاک ۲۸، طبقه ۵
ساعات کاری: شنبه تا پنج‌شنبه، ۸ تا ۲۲
منابع
- England JD, Gronseth GS, Franklin G, et al. (۲۰۰۵). Distal symmetric polyneuropathy: a definition for clinical research: report of the American Academy of Neurology, the American Association of Electrodiagnostic Medicine, and the American Academy of Physical Medicine and Rehabilitation. Neurology. DOI
- American Association of Neuromuscular & Electrodiagnostic Medicine (۲۰۱۵). Proper Performance and Interpretation of Electrodiagnostic Studies. Muscle Nerve. DOI
- Al-Shekhlee A, Shapiro BE, Preston DC (۲۰۰۳). Iatrogenic complications and risks of nerve conduction studies and needle electromyography. Muscle Nerve. DOI
- National Institute for Health and Care Excellence (۲۰۱۹، به‌روزرسانی ۲۰۲۳). Suspected neurological conditions: recognition and referral (NG127). NICE guideline. لینک
مقاله‌های مرتبط
سوالات متداول
تفاوت نوار عصب و عضلهٔ چهار اندام با دو اندام چیست؟
تعداد اندام‌های بررسی‌شده، و مهم‌تر از آن، هدف بررسی. دو اندام معمولاً برای پاسخ به این پرسش است که آیا یک عصب مشخص گیر افتاده (مثل تونل کارپال). چهار اندام وقتی درخواست می‌شود که علائم هم در دست‌ها و هم در پاها باشند یا پزشک به یک بیماری منتشر عصبی یا عضلانی شک کرده باشد.
هزینهٔ نوار عصب و عضلهٔ چهار اندام در کلینیک کاژه چقدر است؟
برای اطلاع از هزینه، پیش از مراجعه با پذیرش کلینیک تماس بگیرید.
بیمه هزینهٔ این آزمایش را پوشش می‌دهد؟
این موضوع به نوع بیمهٔ شما، قرارداد بیمه‌گر و نحوهٔ درخواست پزشک بستگی دارد و برای هر بیمار متفاوت است. برای اطلاع از وضعیت پوشش بیمه، پیش از مراجعه با کلینیک تماس بگیرید و درخواست کتبی پزشک را هم همراه داشته باشید.
از کجا بفهمم پزشک چهار اندام نوشته یا دو اندام؟
معمولاً در برگهٔ درخواست پزشک به‌روشنی نوشته شده است. اگر مطمئن نیستید، پیش از رزرو با کلینیک تماس بگیرید و متن درخواست را بخوانید. رزرو اشتباه یعنی یا هزینهٔ اضافه پرداخت کرده‌اید یا بررسی ناقص انجام شده و باید دوباره مراجعه کنید.
چرا برای بی‌حسی پاهایم هر چهار اندام را بررسی می‌کنند؟
چون آنچه تشخیص را مشخص می‌کند، الگوی درگیری است نه یک عدد منفرد. پزشک باید ببیند آیا دست‌ها هم درگیر شده‌اند، آیا درگیری در دو طرف بدن قرینه است و آیا عصب‌های بلندتر زودتر آسیب دیده‌اند. بررسی فقط دو اندام در این شرایط تصویر ناقصی می‌دهد.
این آزمایش دردناک‌تر از نسخهٔ دو اندام است؟
شدت ناراحتی در هر لحظه فرقی نمی‌کند، اما چون نقاط بیشتری بررسی می‌شود، مجموع زمانی که روی تخت هستید بیشتر است. شل نگه داشتن عضله، ناراحتی را به‌طور محسوسی کم می‌کند.
آزمایش چقدر طول می‌کشد؟
یک کار چنددقیقه‌ای نیست و از بررسی دو اندام بیشتر طول می‌کشد، چون تعداد عصب‌ها و عضلات بیشتری بررسی می‌شود. برای این نوبت وقت کافی بگذارید و بلافاصله بعد از آن قرار دیگری نگذارید. زمان دقیق‌تر را هنگام نوبت‌گیری بپرسید.
قبل از آزمایش باید چه کار کنم؟
هیچ کرم، لوسیون یا روغنی روی پوست نزنید؛ فقط بشویید و خشک کنید. لباس گشاد بپوشید که بالا زدن آستین و پاچهٔ شلوار آسان باشد، دست‌ها و پاها را گرم نگه دارید، زیورآلات فلزی را دربیاورید و درخواست پزشک، لیست داروها و گزارش‌های قبلی را همراه بیاورید.
دیابت دارم. نکتهٔ خاصی هست؟
برنامهٔ غذا، دارو و انسولین را طبق روال همیشگی نگه دارید تا قند خونتان در طول آزمایش افت نکند. چون پوست پاها در دیابت آسیب‌پذیرتر است، محل ورود سوزن را تمیز نگه دارید و اگر قرمزی، ورم یا درد فزاینده دیدید با کلینیک تماس بگیرید.
داروی رقیق‌کنندهٔ خون مصرف می‌کنم یا پیس‌میکر دارم. می‌توانم این آزمایش را انجام بدهم؟
دارو را خودسرانه قطع نکنید، اما حتماً پیش از شروع اطلاع بدهید. مصرف ضدانعقادها، اختلالات انعقادی و داشتن پیس‌میکر، ICD یا دستگاه کاشته‌شده معمولاً مانع انجام آزمایش نیست، ولی باعث می‌شود روش کار با احتیاط بیشتری تنظیم شود.
ضعف یا بی‌حسی دست و پاهایم ظرف چند روز بیشتر شده. منتظر نوبت بمانم؟
نه. ضعف یا بی‌حسی‌ای که در هر دو طرف بدن ظرف چند ساعت تا چند روز پیشرفت می‌کند، بررسی فوری لازم دارد و نوار عصب و عضله جای آن را نمی‌گیرد. همان روز به اورژانس بروید؛ اگر تنفس یا بلع هم سخت شده، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
