بیشتر گزگزها بی‌خطرند: روی پا نشسته‌اید یا دستتان زیر سرتان مانده، و چند دقیقه بعد همه‌چیز عادی می‌شود. اما اگر بی‌حسی و گزگز دست و پا مدام برمی‌گردد، شب‌ها بیدارتان می‌کند یا کم‌کم بالا می‌آید، وقت یک ویزیت مغز و اعصاب است. نوار عصب و عضله (EMG/NCV) را متخصص وقتی درخواست می‌کند که بخواهد بداند کدام عصب، در کدام نقطه و چقدر آسیب دیده است؛ قدم اولِ همه نیست. یک استثنای مهم هم هست: بی‌حسی یا ضعفِ ناگهانیِ یک طرف بدن اورژانس است، نه نوبتِ نوار عصب.
اول این را بدانید: کی باید همین حالا کمک بگیرید؟
این نشانه‌ها منتظر نوبت نمی‌مانند. اگر هر کدام را دارید، با اورژانس 115 تماس بگیرید:
- ضعف یا بی‌حسی ناگهانی در یک طرف بدن، یا دستی که ناگهان نمی‌توانید بالا نگهش دارید.
- افتادگی یک طرف صورت یا کج شدن لبخند.
- اشکال ناگهانی در حرف زدن، گیجی، یا تاری و از دست رفتن ناگهانی دید.
این‌ها می‌توانند نشانهٔ سکتهٔ مغزی باشند. سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS) تأکید می‌کند که حتی اگر علائم بعد از مدت کوتاهی رفت و فکر کردید حالتان خوب است، باز هم فوراً کمک بگیرید. خودتان هم رانندگی نکنید.
دستهٔ دوم به کمر و پا مربوط است. اگر همراه با درد یا بی‌حسی پا، نمی‌توانید ادرار یا مدفوع را کنترل کنید، ادرار کردن ناگهان سخت شده، اطراف ناحیهٔ تناسلی یا مقعد بی‌حس شده، یا ضعف و بی‌حسی هر دو پا شدید است و بدتر می‌شود، فوراً به اورژانس بروید یا با 115 تماس بگیرید. به گفتهٔ NHS، این‌ها می‌توانند نشانهٔ مشکل جدی کمر باشند که باید هرچه زودتر در بیمارستان درمان شود.
فهرست کامل‌تر نشانه‌های هشدار مغز و اعصاب را در مقالهٔ چه زمانی به متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنیم؟ آورده‌ایم.
بی‌حسی و گزگز دست و پا از کجا می‌آید؟
گزگز یعنی پیام عصب درست به مقصد نمی‌رسد. اگر گذراست و با تغییر وضعیت بدن از بین می‌رود، معمولاً از فشار موقت است. اگر ماندگار است یا تکرار می‌شود، این چهار علت را بهتر است بشناسید.
1. تونل کارپ
عصبی به نام «مدیان» از یک تونل باریک در مچ دست می‌گذرد. اگر بافت‌های این تونل متورم شوند، عصب فشرده می‌شود. نتیجه، بی‌حسی، گزگز یا درد در انگشت‌ها و دست است که معمولاً شب‌ها بدتر می‌شود. گاهی شست ضعیف می‌شود و گرفتن اشیا سخت. بارداری، اضافه‌وزن، دیابت، آرتریت، کارهایی که مچ را مدام خم می‌کنند یا با ابزار لرزان سروکار دارند، آسیب قبلی مچ و سابقهٔ خانوادگی احتمالش را بیشتر می‌کنند.
2. نوروپاتی محیطی، از جمله نوروپاتی دیابتی
در نوروپاتی، خود عصب‌های دست و پا آسیب می‌بینند. شایع‌ترین نوعش اول بلندترین عصب‌ها را درگیر می‌کند. برای همین علائم معمولاً از پاها شروع می‌شود، انگار کم‌کم بالا می‌آید و بعدها به دست‌ها هم می‌رسد. بی‌حسی، گزگز، سوزش، دردِ تیرکشنده، ضعف عضلات پا و بی‌تعادلی از نشانه‌های آن است.
به گفتهٔ NHS، دیابت شایع‌ترین علت نوروپاتی محیطی در بریتانیاست. هرچه سال‌های ابتلا به دیابت بیشتر و قند خون کنترل‌نشده‌تر باشد، احتمالش بالاتر می‌رود؛ سیگار و مصرف زیاد الکل هم خطر را بیشتر می‌کنند. علت‌های دیگرش مصرف زیاد الکل در طول سال‌ها، کم‌کاری تیروئید، بیماری مزمن کلیه یا کبد، بعضی عفونت‌ها و بعضی داروها مثل برخی شیمی‌درمانی‌هاست. گاهی هم هیچ علتی پیدا نمی‌شود.
3. فشار روی ریشهٔ عصب در گردن یا کمر
عصب‌ها از لابه‌لای مهره‌ها بیرون می‌آیند. اگر در گردن یا کمر به ریشهٔ عصب فشار بیاید، درد و گزگز در مسیر همان عصب پایین می‌رود: از گردن به بازو و دست، یا از کمر به باسن و پشت پا. نمونهٔ آشنایش سیاتیک است: دردی تیز و سوزاننده که از باسن به پشت یک پا و گاهی تا انگشتان می‌رسد، اغلب با گزگز، بی‌حسی یا ضعف. طبق NHS، شایع‌ترین علت سیاتیک بیرون‌زدگی دیسک بین مهره‌هاست.
4. کمبود ویتامین ب12
پایین بودن ویتامین ب12 یا ویتامین‌های دیگر هم در فهرست علت‌های نوروپاتی است. خبر خوب اینکه با یک آزمایش خون ساده بررسی می‌شود. NHS می‌گوید پزشک برای پیدا کردن علت نوروپاتی، معمولاً آزمایش خون به‌خصوص برای دیابت و کمبود ب12 درخواست می‌کند. اگر به کمبود شک دارید، موضوع را در ویزیت مطرح کنید تا آزمایش درست درخواست شود.
پزشک اول چه می‌کند؟ همه به نوار عصب نمی‌رسند
ویزیت با گفت‌وگو شروع می‌شود: از کی شروع شده، کجاست، شب‌ها بدتر است یا روزها، یک‌طرفه است یا دوطرفه، و ضعف هم دارید یا نه. بعد نوبت معاینه است: حس، قدرت عضلات و رفلکس‌ها. خیلی وقت‌ها همین‌ها مسیر را روشن می‌کند:
- تونل کارپ را معمولاً می‌شود با شرح علائم و معاینهٔ دست تشخیص داد. طبق NHS، اگر پزشک مطمئن نباشد، آزمایش هدایت عصب یا سونوگرافی و ام‌آرآی درخواست می‌کند.
- نوروپاتی دیابتی را پزشک اغلب با علائم، معاینه و سنجش قند خون و ادرار با اطمینان تشخیص می‌دهد.
- دیابت و کمبود ب12 با آزمایش خون مشخص می‌شوند، نه با نوار عصب.
پس اگر پزشک در ویزیت اول نوار عصب ننوشت، به این معنا نیست که مشکلتان را جدی نگرفته است. گاهی آزمایش خون و یک درمان ساده، مثل آتل شبانهٔ مچ برای تونل کارپ، قدم درست‌تری است.
نوار عصب و عضله (EMG) کی لازم می‌شود؟
نوار عصب و عضله دو بررسی است که معمولاً در یک نوبت انجام می‌شود. در نوار عصب (NCV) الکترودهایی روی پوست گذاشته می‌شود و با تحریک الکتریکی کوتاه، سرعت و قدرت پیام عصب اندازه گرفته می‌شود. در نوار عضله (EMG) سوزن بسیار نازکی وارد عضله می‌شود و فعالیت الکتریکی خود عضله را ثبت می‌کند.
متخصص مغز و اعصاب معمولاً در این موقعیت‌ها سراغ این آزمایش می‌رود:
- تشخیص با شرح حال و معاینه قطعی نیست؛ مثلاً معلوم نیست گزگز دست از مچ است یا از گردن.
- ضعف، لاغر شدن یک عضله یا افتادن مکرر اشیا از دست در کار است.
- علائم با وجود درمان ادامه پیدا کرده یا بدتر شده است.
- برای تصمیم دربارهٔ درمان بعدی، باید شدت آسیب عصب معلوم شود.
- بی‌حسی هم در دست‌ها و هم در پاهاست و باید روشن شود درگیری منتشر است یا در یک نقطه.
تعداد اندام‌ها را پزشک تعیین می‌کند. برای علائم موضعی و یک‌طرفه، مثل تونل کارپ یا سیاتیکِ یک پا، معمولاً نوار عصب و عضلهٔ دو اندام نوشته می‌شود؛ وقتی علائم هم در دست‌ها و هم در پاهاست، نوار عصب چهار اندام. مراحل آزمایش، میزان ناراحتی و آمادگی قبل از آن را در همان صفحه‌ها نوشته‌ایم.
نوار عصب چه چیزی را نشان می‌دهد؟
- اینکه عصب واقعاً آسیب دیده یا نه. گزگز واقعی است، ولی همیشه از آسیب عصب نیست.
- محل مشکل: مثلاً فشار روی عصب در مچ یا آرنج، یا فشار روی ریشهٔ عصب.
- نوع آسیب: اینکه پیام عصب در جایی گیر کرده، غلاف دور عصب آسیب دیده یا خود رشتهٔ عصبی. این تفاوت به پیدا کردن علت کمک می‌کند.
- الگو: یک عصب درگیر است یا چند عصب، و درگیری قرینه است یا نه.
- اینکه ضعف از عصب است یا از خود عضله.
و چه چیزی را نشان نمی‌دهد؟
- علت را به‌تنهایی نمی‌گوید. نوار عصب ممکن است نشان دهد نوروپاتی دارید، اما اینکه از دیابت است، از کمبود ب12 یا از علت دیگر، با آزمایش خون و شرح حال روشن می‌شود.
- جواب طبیعی همیشه یعنی «هیچ مشکلی نیست» نیست. طبق MedlinePlus، کتابخانهٔ ملی پزشکی آمریکا، این آزمایش وضعیت سالم‌ترین رشته‌های باقی‌ماندهٔ عصب را نشان می‌دهد؛ برای همین گاهی با وجود آسیب عصب، نتیجه طبیعی است.
- رشته‌های عصبی خیلی نازک را نمی‌سنجد. در «نوروپاتی رشته‌های کوچک»، که بیشتر با سوزش و درد پاها خودش را نشان می‌دهد، نوار عصب معمولاً طبیعی است. مرور شواهدی از کارگروه انجمن آمریکایی پزشکی عصبی‌عضلانی و الکترودیاگنوستیک (AANEM) می‌گوید تشخیص این حالت به بررسی‌های تخصصی دیگری، مثل نمونه‌برداری کوچک از پوست، نیاز دارد و هیچ آزمایشی به‌تنهایی کافی نیست.
برای همین جواب نوار عصب را در ویزیت با پزشک مرور کنید، نه با جست‌وجوی اصطلاح‌های گزارش در اینترنت. اگر جواب طبیعی بود ولی علائم ادامه داشت، این را به پزشک بگویید تا دربارهٔ قدم بعد تصمیم بگیرد.
قبل از ویزیت، این‌ها را یادداشت کنید
چند دقیقه یادداشت، ویزیت را دقیق‌تر می‌کند:
- بی‌حسی دقیقاً کجاست: کدام انگشت‌ها، کف پا، یک طرف یا هر دو طرف.
- از کی شروع شده و آیا جایش عوض شده یا بالا آمده است.
- شب‌ها بدتر است؟ با کار خاصی، مثل رانندگی یا کار با موبایل، شروع می‌شود؟
- ضعف، زمین خوردن یا افتادن اشیا از دست دارید؟
- دیابت، بیماری تیروئید، مصرف الکل، یا داروهایی که مدت طولانی مصرف کرده‌اید، از جمله شیمی‌درمانی.
- جواب آزمایش‌های خون اخیر، ام‌آرآی یا نوار عصب قبلی.
جمع‌بندی
بی‌حسی ناگهانیِ یک طرف بدن، و بی‌حسی همراه با اختلال در کنترل ادرار و مدفوع، اورژانس است؛ با 115 تماس بگیرید. گزگزِ ماندگار یا تکرارشونده یک ویزیت مغز و اعصاب می‌خواهد: پزشک با شرح حال، معاینه و آزمایش خون شروع می‌کند و اگر لازم باشد، نوار عصب و عضله را برای پیدا کردن محل و شدت آسیب درخواست می‌کند. در کلینیک کاژه ویزیت، نوار عصب و تفسیرش در یک مجموعه انجام می‌شود. برای شروع، ویزیت مغز و اعصاب را رزرو کنید.
منابع
- NHS (2024). Symptoms of a stroke. NHS
- NHS (2024). Sciatica. NHS
- NHS (2024). Carpal tunnel syndrome. NHS
- NHS (2022). Peripheral neuropathy. NHS
- MedlinePlus, U.S. National Library of Medicine (2025). Nerve conduction velocity. MedlinePlus Medical Encyclopedia. MedlinePlus
- Katzberg HD, So Y, Brannagan T, et al. (2026). Diagnostic and Screening Laboratory Tests in the Assessment of Patients With Small Fiber Neuropathy: An Evidence-Based Review-Report of the American Association of Neuromuscular and Electrodiagnostic Medicine Small Fiber Neuropathy Task Force. Muscle Nerve. DOI
