بیشترِ فراموشی‌هایی که با بالارفتنِ سن پیش می‌آید طبیعی است: اسمی که نوکِ زبان می‌ماند و یک ساعت بعد یادتان می‌آید، کلیدی که جایش را عوض کرده‌اید، قراری که بدونِ یادداشت از یاد رفته. این‌ها نشانه‌ی بیماری نیستند. فراموشی وقتی نگران‌کننده می‌شود که به جای «کُند شدنِ» حافظه، «از دست رفتنِ» آن را نشان دهد: گم‌شدن در مسیری که سال‌ها رفته‌اید، تکرارِ یک سؤال چند بار در یک ساعت، یا ناتوانی در کاری که همیشه بلد بوده‌اید. تفاوتِ این دو را می‌شود بدونِ ترس و بدونِ خوش‌بینیِ بی‌جا شناخت، و همین تفاوت تعیین می‌کند قدمِ بعدی چیست.
در این مقاله می‌گوییم این دو را چطور از هم تشخیص دهیم، چه بیماری‌هایی شبیهِ آلزایمرند ولی درمان‌پذیر، چرا تستِ اینترنتی کافی نیست، ارزیابی در کلینیک چطور است، چه وقتی نباید صبر کرد، و اگر نگرانِ پدر یا مادرتان هستید چطور بگویید.
فراموشیِ طبیعیِ سن چه شکلی است و فراموشیِ نگران‌کننده چه شکلی؟
ساده‌ترین راه، مقایسه‌ی جفت‌به‌جفت است: مثالِ اول برای بسیاری از افرادِ میان‌سال و سالمند پیش می‌آید و مثالِ دوم ارزشِ بررسی دارد.
طبیعی: اسمِ یک آشنا یا یک بازیگر یادتان نمی‌آید، ولی می‌دانید چه کسی را می‌گویید و معمولاً بعداً به یادتان می‌آید.
نگران‌کننده: اسمِ افرادِ نزدیک (فرزند، همسر، همسایه‌ی قدیمی) را فراموش می‌کنید یا آن‌ها را با هم اشتباه می‌گیرید و این اتفاق تکرار می‌شود.
طبیعی: کلید یا عینک را جایی می‌گذارید و مدتی دنبالش می‌گردید؛ با کمی فکر مسیرِ آمدنتان را بازسازی می‌کنید و پیدایش می‌کنید.
نگران‌کننده: وسایل را در جاهای نامعمول می‌گذارید (مثلاً کیفِ پول در یخچال)، نمی‌توانید مسیر را بازسازی کنید، و گاهی فکر می‌کنید کسی آن‌ها را برداشته است.
طبیعی: گاهی می‌پرسید «امروز چندشنبه است؟» و با یک لحظه فکر یا نگاه به تقویم متوجه می‌شوید.
نگران‌کننده: یک سؤال را چند بار در یک ساعت می‌پرسید، بی‌آنکه یادتان باشد پرسیده‌اید و جواب گرفته‌اید. اطرافیان معمولاً زودتر از خودِ فرد متوجهِ این یکی می‌شوند.
طبیعی: در یک شهرِ ناآشنا یا مسیرِ جدید گم می‌شوید و برای پیداکردنِ راه از نقشه یا دیگران کمک می‌گیرید.
نگران‌کننده: در مسیری که سال‌ها رفته‌اید (راهِ خانه، مسجدِ محل، خانه‌ی فرزند) ناگهان نمی‌دانید کجا هستید یا چطور برگردید.
طبیعی: یادگیریِ یک وسیله‌ی جدید، مثلاً گوشیِ تازه، کُندتر از قبل است و به تکرار نیاز دارد.
نگران‌کننده: کاری که سال‌ها بلد بوده‌اید (پختنِ غذای همیشگی، پرداختِ قبض، کار با اجاق یا دستگاهی آشنا) برایتان گیج‌کننده شده و مرحله‌هایش را گم می‌کنید.
طبیعی: گاهی کلمه‌ی مناسب دیر می‌آید و جمله را با کلمه‌ی دیگری تمام می‌کنید.
نگران‌کننده: وسطِ حرف رشته‌ی کلام از دستتان می‌رود، کلمات را با کلماتِ بی‌ربط جایگزین می‌کنید، یا دنبال‌کردنِ یک گفت‌وگوی ساده سخت شده است.
طبیعی: حوصله‌تان برای بعضی کارها کمتر شده ولی همان آدمِ همیشگی هستید.
نگران‌کننده: شخصیت عوض شده است: فردی که آرام بود بدبین یا زودرنج شده، فردی که اجتماعی بود از جمع کناره می‌گیرد، یا قضاوتش در تصمیم‌های ساده (خرید، پول، اعتماد به غریبه) به‌شکلی غیرِعادی تغییر کرده.
یک نکته‌ی مهم: هیچ‌کدام از موردهای ستونِ «نگران‌کننده» به‌تنهایی به معنای آلزایمر نیست. این‌ها دلیلِ مراجعه‌اند، نه نتیجه. تفاوتِ اصلی این است که فراموشیِ طبیعی زندگیِ روزمره را مختل نمی‌کند و خودِ فرد از آن آگاه است؛ فراموشیِ نگران‌کننده کارهای روزمره را به هم می‌ریزد و اغلب اطرافیان زودتر از خودِ فرد متوجهش می‌شوند.
چیزهایی که شبیهِ آلزایمر است ولی نیست
این بخش برای بسیاری از خانواده‌ها آرامش‌بخش‌ترین قسمتِ ماجراست: بخشِ قابلِ توجهی از اختلالِ حافظه در میان‌سالی و سالمندی ریشه در چیزی دارد که درمان‌پذیر یا قابلِ اصلاح است. چند نمونه‌ی رایج:
- افسردگی. در سالمندان، افسردگی گاهی به جای غم، خودش را با کُندی، بی‌حوصلگی و «حواس‌پرتی» نشان می‌دهد و از بیرون شبیهِ زوالِ حافظه دیده می‌شود.
- کم‌خوابی و بدخوابی. حافظه برای ثبتِ اطلاعات به خوابِ کافی نیاز دارد. کسی که شب‌ها بد می‌خوابد، روزها بد به یاد می‌آورد.
- کم‌کاریِ تیروئید. می‌تواند با کُندیِ ذهنی، فراموشی و خستگی همراه باشد و با یک آزمایشِ خون بررسی می‌شود.
- کمبودِ بعضی ویتامین‌ها. بعضی کمبودها روی حافظه و تمرکز اثر می‌گذارند و با آزمایش قابلِ شناسایی‌اند.
- عوارضِ دارو. بعضی داروهای رایج (از جمله بعضی خواب‌آورها، آرام‌بخش‌ها و داروهای حساسیت) یا تداخلِ چند دارو با هم می‌توانند حافظه را مختل کنند. فهرستِ کاملِ داروهای فرد باید در ویزیت روی میز باشد.
- افتِ شنوایی. کسی که خوب نمی‌شنود، خوب هم به یاد نمی‌آورد؛ چون اطلاعات از اول درست وارد نشده. این مورد بسیار با «فراموشی» اشتباه گرفته می‌شود.
هیچ‌کدام از این‌ها را نمی‌شود از روی ظاهرِ فراموشی تشخیص داد. برای همین هدفِ ویزیت فقط «آلزایمر هست یا نه» نیست؛ هدف پیداکردنِ علتِ واقعی است.
چرا خودتشخیصی و تستِ اینترنتی کافی نیست؟
وقتی نگران می‌شویم، اولین کار جست‌وجوست و اولین چیزی که پیدا می‌شود یک «تستِ آلزایمرِ آنلاین» است. مشکل این است که یک تست، حتی تستِ خوب، بدونِ سه چیز معنا ندارد:
- شرحِ حال. عددِ یک تست بدونِ اینکه کسی بداند فراموشی از کِی شروع شده، چطور پیش رفته، چه داروهایی مصرف می‌شود و خواب و خلق چطور است، قابلِ تفسیر نیست.
- نگاهِ کسی غیر از خودتان. حافظه‌ای که مشکل دارد، مشکلِ خودش را خوب گزارش نمی‌کند. و برعکس، فردِ مضطرب فراموشیِ عادی را بزرگ‌تر از آنچه هست می‌بیند.
- مقایسه با نُرمِ سن و تحصیلات. نمره‌ی یک فردِ هفتادساله با تحصیلاتِ کم و یک فردِ پنجاه‌ساله‌ی دانشگاهی را نمی‌شود با یک خط‌کش سنجید. تستِ اینترنتی این تفاوت را نمی‌بیند.
نتیجه این است که تستِ آنلاین دو خطای پرهزینه دارد: عده‌ای را بی‌دلیل می‌ترساند و عده‌ای را که باید بررسی شوند، مطمئن می‌فرستد خانه. جوابِ نگرانیِ جدی در یک ویزیت است، نه در یک صفحه‌ی وب.
ارزیابی در کلینیک چطور انجام می‌شود؟
ارزیابیِ حافظه ترسناک نیست و بیشترش گفت‌وگوست. مسیرِ معمول این است:
شرحِ حال از خودِ فرد و از همراه. پزشک از خودِ شما می‌پرسد چه چیزی نگرانتان کرده و از کِی. بعد، اگر همراهی هست، از او هم می‌پرسد، چون بعضی نشانه‌ها را اطرافیان بهتر می‌بینند. فهرستِ داروها را هم با خودتان بیاورید.
معاینه. یک معاینه‌ی عصبی و عمومی، برای اینکه معلوم شود نشانه‌های دیگری همراهِ فراموشی هست یا نه.
آزمونِ شناختی. چند تکلیفِ کوتاه و ساختاریافته که حافظه، توجه، زبان و جهت‌یابی را می‌سنجد. این همان چیزی است که در تست آلزایمر در کلینیک کاژه انجام می‌شود: یک ارزیابیِ شناختیِ کوتاه که نتیجه‌اش را پزشک با توجه به سن، تحصیلات و شرحِ حالِ شما تفسیر می‌کند، نه یک عددِ خام. این آزمون به‌تنهایی تشخیصِ قطعی نمی‌دهد و همیشه در کنارِ معاینه و گفت‌وگو معنا پیدا می‌کند.
در صورتِ نیاز، آزمایش و تصویربرداری. اگر پزشک لازم بداند، آزمایشِ خون (برای همان علت‌های درمان‌پذیرِ بالا) و گاهی تصویربرداری از مغز درخواست می‌شود. این مرحله برای همه لازم نیست و پزشک بر اساسِ آنچه در مراحلِ قبل دیده تصمیم می‌گیرد.
نقطه‌ی شروعِ همه‌ی این‌ها یک ویزیتِ حضوریِ مغز و اعصاب است. اگر هنوز مطمئن نیستید نگرانی‌تان اصلاً به متخصصِ مغز و اعصاب مربوط است یا نه، مقاله‌ی چه وقت باید به متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنیم کمک می‌کند این را روشن کنید.
چه زمانی نباید صبر کرد؟
بیشترِ فراموشی‌ها، حتی نگران‌کننده‌ها، فوریتِ همان‌روزی ندارند و می‌شود برایشان نوبتِ عادی گرفت. اما در چند حالت، مراجعه نباید به هفته‌ی بعد بیفتد:
- فراموشی یا گیجی ناگهانی شروع شده، در چند ساعت یا چند روز، نه در چند ماه.
- فراموشی همراه با سردردِ شدید و تازه، ضعف یا بی‌حسیِ یک طرفِ بدن، اختلالِ ناگهانیِ گفتار یا افتادن است.
- بعد از ضربه به سر شروع شده، حتی اگر ضربه سبک به نظر می‌رسید.
- فرد به‌شکلی گیج است که زمان و مکان را نمی‌شناسد یا افرادِ خانه را نمی‌شناسد، در حالی که دیروز این‌طور نبود.
در این حالت‌ها با اورژانس تماس بگیرید یا فرد را همان روز به مرکزِ درمانی برسانید. تغییرِ ناگهانی باید همان موقع دیده شود.
اگر نگرانِ پدر یا مادرتان هستید، چطور بگویید؟
بسیاری از فرزندان ماه‌ها متوجهِ چیزی هستند ولی نمی‌دانند چطور مطرحش کنند؛ می‌ترسند پدر یا مادرشان برنجد یا احساسِ تحقیر کند. چند نکته:
- از خودتان شروع کنید، نه از او. «من نگرانم» به مراتب بهتر از «تو فراموش‌کار شده‌ای» شنیده می‌شود.
- یک اتفاقِ مشخص بگویید، نه یک حکمِ کلی. «هفته‌ی پیش سه بار پرسیدی قرارِ دکتر کِی است» قابلِ گفت‌وگوست؛ «حافظه‌ات خراب شده» فقط دفاعی می‌کند.
- ویزیت را به چیزِ کوچک‌تری گره بزنید. «بریم یک بررسیِ کلی بکنیم، تیروئید و ویتامین هم چک بشه» ترسناک نیست و اتفاقاً درست هم هست، چون همین‌ها اولین چیزهایی‌اند که بررسی می‌شوند.
- پیشنهادِ همراهی بدهید، نه اجبار. «من هم می‌آیم» هم به او اطمینان می‌دهد و هم به پزشک کمک می‌کند، چون شرحِ حالِ همراه بخشی از ارزیابی است.
- در جلسه، جای او حرف نزنید. بگذارید اول خودش جواب بدهد و آنچه دیده‌اید را وقتی پزشک از شما پرسید بگویید.
بعد از ویزیت: پیگیریِ روند در کاژه من با تجویزِ پزشک
ارزیابیِ اولیه یک عکسِ لحظه‌ای است. چیزی که برای پزشک به همان اندازه مهم است، «روند» است: آیا در ماه‌های آینده وضعیت ثابت می‌ماند، بهتر می‌شود یا افت می‌کند؟ این را با حافظه‌ی خودِ فرد نمی‌شود فهمید، چون حافظه دقیقاً همان چیزی است که زیرِ سؤال است.
اینجاست که کاژه من، همراهِ بیمارِ کلینیک کاژه، کاربرد پیدا می‌کند. پزشکِ شما می‌تواند از داشبوردِ خودش تمرین‌های شناختیِ مشخصی را با تعدادِ دفعات در هفته تجویز کند: مثلاً جفتِ کارت‌ها برای حافظه، توالیِ الگو برای حافظه‌ی توالی، یا آزمونِ عملکردِ پیوسته برای توجه. شما آن‌ها را در خانه با گوشی انجام می‌دهید و پزشک روندِ نتایج، صدکِ شما نسبت به نُرمِ سنی، و مقایسه‌ی اولین و آخرین اجرا را می‌بیند. در کاژه من می‌توانید نسخه‌ی تمرینیِ همین آزمون‌ها را با تجویزِ پزشکتان انجام دهید.
دو چیز را باید صریح بگوییم. اول، این پیگیری است، نه تشخیص. تمرین‌های داخلِ اپ نسخه‌ی تمرینیِ آزمون‌های شناخته‌شده‌اند و هیچ‌کدام آلزایمر یا بیماریِ دیگری را تشخیص نمی‌دهند؛ کارشان این است که به پزشک یک خطِ روند بدهند. دوم، تجویز فقط از طرفِ پزشکِ خودتان و بعد از ویزیت فعال می‌شود. اپ به‌تنهایی جای ارزیابی را نمی‌گیرد.
کاژه من یک ثبتِ روزانه‌ی حال هم دارد (خلق، خواب، انرژی، اضطراب) که برای همان علت‌های درمان‌پذیرِ بالا، به‌ویژه خواب و خلق، به کار می‌آید. این ثبت را پزشک نمی‌بیند؛ نمودارش در دستِ خودتان است و می‌توانید در ویزیتِ بعد نشانش دهید.
اگر پزشکتان تمرینِ خانگی تجویز کرده، یا اگر می‌خواهید بدانید کدام تمرین‌ها واقعاً برای حافظه مفیدند و کدام‌ها فقط سرگرمی‌اند، مقاله‌ی تمرینِ حافظه در خانه را بخوانید.
و اگر هنوز ویزیتی نگرفته‌اید و چیزی در این متن شبیهِ خودتان یا عزیزتان بود، قدمِ اول همان است که گفتیم: یک ویزیتِ حضوریِ مغز و اعصاب، ترجیحاً با یک همراه. کلینیک کاژه در تهران، سعادت‌آباد، بلوار کوهستان، روبروی اپال، پلاک 28، طبقه 5 واقع است و شنبه تا پنج‌شنبه از ساعت 8 تا 22 پذیرای مراجعان است. برای رزرو نوبت می‌توانید با شمارهٔ 09380293986 تماس بگیرید.
